ÜCRET VE MAAŞLARIN 25 YILLIK SERÜVENİ

Son çeyrek yüzyıl, ücret ve maaşların hem ekonomik dalgalanmalara hem de yapısal dönüşümlere maruz kaldığı uzun bir sınav dönemi oldu. Küreselleşmenin hızlanması, teknolojik dönüşüm, finansallaşma, krizler, salgın ve enflasyon şokları; emeğin gelirden aldığı payı, ücretlerin satın alma gücünü ve gelir dağılımını derinden etkiledi. Bugün ücretlerin geldiği noktayı anlamak için, 25 yıl boyunca yaşanan kırılmaları, dönemsel eğilimleri ve arka plandaki dinamikleri birlikte okumak gerekiyor.

2000’lerin Başında Denge Arayışı

2000’lerin başı, Türkiye ekonomisi açısından yüksek enflasyonun, kamu mali disiplininin ve yapısal reform tartışmalarının öne çıktığı bir dönemdi. Ücretler nominal olarak artıyor olsa da yüksek enflasyon nedeniyle reel kazançlar sınırlı kalıyordu. Asgari ücret başta olmak üzere maaşlar, büyük ölçüde enflasyon telafisine dayalı belirleniyor; verimlilik artışları ücretlere yeterince yansımıyordu. Bu dönemde kayıt dışı istihdamın yaygınlığı, sendikalaşma oranlarının düşüşü ve esnek çalışma biçimlerinin yayılması, ücret pazarlık gücünü zayıflatan unsurlar olarak öne çıktı.

2003–2007: Büyüme, İstikrar ve Reel Kazançlar

2000’lerin ortasında sağlanan görece makroekonomik istikrar, ücretler açısından daha olumlu bir tablo yarattı. Enflasyonun düşmesiyle birlikte nominal artışlar reel kazanca dönüşmeye başladı. Kamu kesiminde maaş artışları daha öngörülebilir hale gelirken, özel sektörde ücretler büyümeden pay almaya başladı. Ancak bu kazanımlar homojen değildi: Nitelikli işgücünün ücretleri daha hızlı artarken, düşük vasıflı işlerde artışlar sınırlı kaldı. Ücret dağılımındaki makas bu dönemde de kapanmadı.

2008 Küresel Krizi ve Sonrası

2008 küresel finans krizi, ücret ve maaşlar üzerinde ani bir baskı yarattı. İşsizlik artarken, ücret artışları yavaşladı; bazı sektörlerde reel ücretler geriledi. Kriz sonrası toparlanma sürecinde firmalar maliyet kontrolünü önceledi, ücretler enflasyonun biraz üzerinde artmakla yetindi. Bu dönem, “istihdamı koru, ücreti baskıla” yaklaşımının yaygınlaştığı yıllar olarak hafızalara kazındı. Emek gelirlerinin milli gelir içindeki payı bu yıllarda belirgin biçimde zayıfladı.

2010’lar: Teknoloji, Esneklik ve Ayrışma

2010’lu yıllar, teknolojik dönüşümün ücret yapısını belirgin biçimde değiştirdiği bir dönem oldu. Dijitalleşme, otomasyon ve platform ekonomisi; bazı mesleklerin ücretlerini yukarı çekerken, geniş bir kesim için ücret artışlarını sınırladı. Aynı işyeri içinde bile ciddi maaş farklılıkları oluştu. Performans bazlı ücretlendirme yaygınlaşırken, sabit maaşların payı azaldı. Bu yıllarda asgari ücret artışları sosyal politika aracı olarak daha görünür hale geldi; ancak genel ücret yapısındaki eşitsizliği tek başına gidermeye yetmedi.

2018 Sonrası: Kur Şokları ve Enflasyon Baskısı

2018’den itibaren yaşanan kur şokları ve hızlanan enflasyon, ücret ve maaşlar üzerinde yeni bir baskı dalgası yarattı. Nominal ücret artışları hızlansa da satın alma gücü sık sık geriye düştü. Ücret ayarlamaları daha kısa aralıklarla yapılmaya başlandı; yılda bir zam anlayışı yerini ara zam tartışmalarına bıraktı. Bu süreçte ücretlerin “koruyucu kalkanı” olarak asgari ücret öne çıktı ve birçok sektörde referans ücret haline geldi. Ancak bu durum, ücret skalasının üst basamaklarında sıkışmaya yol açtı.

Salgın Yılları: Gelir Güvencesi Tartışması

2020–2021 döneminde salgın, ücretlerin sadece ekonomik değil sosyal bir mesele olduğunu yeniden hatırlattı. Kısa çalışma ödeneği, ücret destekleri ve uzaktan çalışma uygulamaları gündeme geldi. Bazı beyaz yaka grupları gelirlerini korurken, hizmetler ve düşük gelirli sektörlerde ücret kayıpları yaşandı. Salgın, ücretlerin kırılganlığını ve sosyal koruma mekanizmalarının önemini daha görünür kıldı.

Son Dönem: Nominal Artışlar, Reel Sınav

Son birkaç yılda ücret ve maaşlar tarihsel olarak yüksek oranlarda artırıldı. Ancak yüksek enflasyon ortamında bu artışların kalıcılığı sınırlı kaldı. Reel ücretler, dönemsel olarak artsa da hızla eriyebildi. Bu durum, “ücret-enflasyon sarmalı” tartışmalarını gündeme taşırken, ücret belirleme süreçlerinin daha öngörülebilir ve verimlilik odaklı hale getirilmesi gereğini ortaya koydu.

25 Yılın Özeti: Kazananlar, Kaybedenler

Geride kalan 25 yılın bilançosu karmaşık. Nominal olarak ücretler katlandı; asgari ücret ve kamu maaşları tarihsel zirvelere çıktı. Ancak reel satın alma gücü, dönemsel dalgalanmalarla sınırlı kaldı. Nitelikli işgücü ile düşük vasıflı işler arasındaki ücret farkı açıldı. Ücretlerin milli gelirden aldığı pay uzun süre baskı altında kaldı. Sendikal pazarlık gücünün zayıflaması, esnek istihdamın yayılması ve yüksek enflasyon, bu tablonun temel belirleyicileri oldu.

Önümüzdeki Dönem: Yeni Bir Ücret Mimarisine İhtiyaç

Önümüzdeki yıllarda ücret ve maaş politikalarının sadece enflasyon telafisine değil, verimlilik artışına, beceri dönüşümüne ve gelir dağılımına odaklanması gerekecek. Eğitimle desteklenen nitelik artışı, teknolojik kazançların ücretlere yansıması ve öngörülebilir ücret ayarlama mekanizmaları, bu uzun hikâyenin bir sonraki bölümünü belirleyecek. Aksi halde, nominal artışların gölgesinde reel kayıpların sürdüğü bir döngüden çıkmak zor görünüyor.

Ücret ve maaşların 25 yıllık serüveni, ekonominin sadece rakamlardan ibaret olmadığını; emeğin, yaşam standardının ve toplumsal dengelerin merkezinde yer aldığını bir kez daha gösteriyor. Bu uzun yolculuk, geçmişten ders çıkarılmadan geleceğe sağlıklı bir ücret politikası inşa edilemeyeceğini açıkça ortaya koyuyor.

Kaynak: Sanayi Haber Ajansı